Παρασκευή, 4 Μαρτίου 2011

Ὁμιλία τοῦ Ἰωάννη Συκουτρῆ (ἀπόσπασμα)


«Σὲ ἐπεισόδιο στὸ  βιβλίο «Φαίδων», λίγες ὧρες πρὶν κλείσει τὰ μάτια του γιὰ πάντα, διηγεῖται ὁ Σωκράτης ἕνα περίεργο ὄνειρο. Ἀπό τὸν ὕπνο του συχνὰ μιὰ φωνή, φωνὴ προσταγῆς μαντική, τὸν ξυπνάει. Σώκρατες, μουσικὴν ποίει καὶ ἐργάζου. Τὰ ὄνειρα τὰ στέλνουν οἱ Θεοί. Καὶ ὁ Σωκράτης πειθήνιος σ’ἐκείνων τὰ προστάγματα κάθισε στὴ μοναξιὰ καὶ τὴν ἠρεμία τῆς φυλακῆς του νὰ «ποιήσει μουσικήν» καὶ ὁ πεζότερος τῶν ἀνθρώπων ἄρχισε νὰ γράφει στίχους, νὰ στιχουργεῖ τοῦ  Αἰσώπου τοὺς μύθους. Ὅμως τώρα στοῦ θανάτου τὰ πρόθυρα,  τὰ μάτια τῆς ψυχῆς ἀνοίγουν, καὶ ὁ νοῦς, ἐλευθερωμένος ἀπ’ τῆς ἐπίγειας ζωῆς τὰ δεσμά, τώρα ποὺ ἀντικρίζει τὸν ἄλλο κόσμο, ἀνοίγεται ὁλόκληρος πρὸς τὰ οὐράνια. Καὶ ὁ Σωκράτης τώρα ἐννοεῖ ὅτι τοῦ θεοῦ τὰ λόγια δὲν ἔχουν ποτὲ τὸ νόημά τους στὴν ἐπιφάνεια, πρόχειρο στοὺς ὄχι ἁγνοὺς καὶ στοὺς πολλούς. Ἀργὰ καὶ ἥσυχα τοῦ ἀποκαλύπτεται ἡ βαθύτερη σημασία τῆς θείας προσταγῆς. Ἡ μουσικὴ ποὺ ζητεῖ ὁ θεὸς δὲν εἶναι ἕνα κοινὸ τραγούδι. Ἡ ζωή του εἶναι ὁλόκληρη, μιὰ ζωὴ ἀφιερωμένη στὴν ὑπηρεσία τοῦ ὡραίου, τοῦ ἀληθινοῦ, τοῦ ἀγαθοῦ, ὡς  σύγχορδη δοξολογία πρὸς τὸν Ἀπόλλωνα, πρὸς τὸν ὡραῖο θεὸ τοῦ φωτὸς καὶ τῆς τέχνης. Σὲ αὐτὴ τὴ δοξολογία πρόκειται νὰ προσθέσει τώρα μὲ τὸ θάνατό του, τοὺς τόνους τοὺς γλυκύτερους καὶ ἁρμονικότερους. Ἔτσι καὶ ὁ κύκνος, ὁ ὁμόδουλος καὶ ἱερὸς τοῦ Ἀπόλλωνος ἔτσι  καὶ τ’ ἄλλα τοῦ δάσους τὰ πουλιά, τραγουδοῦν γλυκύτερα πρὶν πεθάνουν, πρὸς δόξα τοῦ Ἀπόλλωνα, ὄχι ἀπ’ τὸν πόνο τῆς ζωῆς τους ποὺ σβήνει ἀλλὰ ἀπ’ τὴ χαρὰ τοῦ λυτρωμοῦ ποὺ τοὺς ἀνοίγεται. Καὶ εἶναι τὸ τραγούδι τους ὄχι μοιρολόγημα τῆς ζωῆς, ὑμνολόγημα εἶναι τοῦ θείου…
Σὲ παρόμοια μουσικὴ ὀφείλει συνειδητὰ  κάθε ἄνθρωπος  νὰ συντονίσει καὶ τὴ ζωὴ καὶ τὸ θάνατό του. Δὲ χρειάζεται ν ἀπαρνηθεῖ γι’ αὐτό τὴ ζωή, οὔτε μονόπλευρα νὰ τὴν περιορίσει. Ἴσα ἴσα ὅλοι τῆς ζωῆς οἱ τόνοι καὶ τῆς ἀνθρώπινης ἀκόμη ἀδυναμίας οἱ ἐκδηλώσεις, καὶ τὸ κλάμα καὶ τὸ γέλιο, καὶ ἡ σιωπὴ καὶ τὸ τραγούδι, καὶ ἡ οἰμωγὴ τοῦ πόνου καὶ τῆς χαρᾶς ὁ ἀλαλαγμός, καὶ τῆς ἀγωνίας ἡ κραυγὴ καὶ τῆς ἀγάπης τὸ ψιθύρισμα, καὶ ἡ προσευχὴ κι ὁ θρίαμβος καὶ ἡ συντριβή, καὶ ἡ ἐλπίδα, καὶ τῆς ὀργῆς ἡ κατάρα, καὶ τῆς συμπόνιας τὸ γλυκομίλημα, ὅλα, ὅλα χωρίς ἐξαίρεση, καὶ χωρίς διάκριση, μπορεῖ καὶ πρέπει νὰ ἀποτελέσουν, τὴν πολύφωνη  ἁρμονία  ποὺ θὰ ἀνέβει σὰν θυσία ὑμνική πρὸς τὸν πατέρα τῶν φώτων. Ἀρκεῖ ἡ φιλοσοφία νὰ κατευθύνει  μὲ ἐπιδέξιο χέρι τὸ μέτρο καὶ τὸ ρυθμό, τὸν καιρὸ καὶ τὸ νόημα τοῦ καθενός. Χωρίς ἐκείνη, παραφωνίες, δυσαρμονίες, χάος…
Αὐτὴ τὴν ἁρμονία ἀποκάλυψαν γιὰ πρώτη φορὰ στὸν κόσμο οἱ  Ἕλληνες, ἀποκάλυψε στὴν ἄσπιλη καθαρότητά της  ὁ  ἐξέχων  Ἕλληνας ἀνάμεσα στοὺς Ἕλληνες, ὁ Πλάτων. Μὲ τὴ βαθύτατα συμβολική  της σημασία, ἀποδεικνύει τὴν ἀλήθεια αὐτὴ ἡ σκηνὴ ἀπὸ τὶς τελευταῖες στιγμὲς τῆς ἐπίγειας ζωῆς του ποὺ μᾶς ἔκανε γνωστὴ ἕνας πάπυρος ἀπὸ τὶς καταχωμένες (στὴ λάβα) πόλεις τοῦ Βεζούβιου. Ὁ φιλόσοφος βρίσκεται στὰ 81 χρόνια του στὸ κρεβάτι, μὲ δυνατὸ πυρετό. Ἕνας «Χαλδαῖος», ἀντιπρόσωπος τοῦ σοφότερου ἔθνους τῆς ἀνατολῆς, ἔρχεται στὴν Ἀθήνα. Θέλει νὰ γνωριστεῖ προσωπικὰ μὲ τὸν Ἕλληνα ποὺ εἶχε κατακτήσει τὸν κόσμο ἀπὸ τὴν ἡσυχία τοῦ κήπου τῆς Ἀκαδημίας μὲ τὸ πνεῦμα του,  χρόνια πολλὰ πρὶν τὸν κατακτήσει μὲ τὸ σπαθί του ὁ Ἀλέξανδρος. Ὁ Πλάτων, παρὰ τὸν πυρετό του, δέχεται τὸν ἐπισκέπτη μὲ τὴν λεπτότητα τοῦ ἀληθινοῦ ἀριστοκράτη. Μιὰ αὐλητρίδα ἀπὸ τὴ Θράκη καλεῖται νὰ παίξει. Σὲ μιὰ στιγμὴ ὅμως παραφωνεῖ.  Ὁ Πλάτων τὸ ἀντιλαμβάνεται μέσα στὴν ἔξαψη τοῦ πυρετοῦ καὶ τῆς ἐπιβάλλει μὲ μιὰ κίνηση τοῦ δάκτυλου, νὰ πάψει. Καὶ ἀπὸ τὰ χείλη τοῦ Χαλδαίου ξεφεύγει ἡ ὁμολογία ὅτι μόνο ἕνας Ἕλληνας εἶναι ἱκανὸς καὶ νὰ αἰστανθεῖ καὶ νὰ δημιουργήσει ἀληθινὴ ἁρμονία. Τὴν νύχτα ὁ πυρετὸς δυνάμωσε καὶ τὸ πρωΐ τοῦ φιλόσοφου ἡ ψυχὴ εἶχε ἐπιστρέψει στὰ Ἠλύσια πεδία, ἀπὸ τὰ ὁποῖα τοῦ θεοῦ ἡ πρόνοια καὶ ἡ ἀγάπη τὴν εἶχε στείλει στοὺς  ἀνθρώπους…
Ἀλλὰ ὁ Πλάτων, δὲν ἔζησε καὶ δὲν πέθανε, δὲ δίδαξε καὶ δὲν ἀγάπησε μάταια. Αἰώνων παράδοση ἀδιάκοπα ἀνοίγεται, ἀπὸ τὴν πρώτη ἐμφάνισή του στὸν κόσμο τοῦ πνεύματος. Αἰῶνες, ζήτησαν καὶ βρῆκαν στοὺς διαλόγους του τὸ φῶς καὶ τὴ δύναμη πρὸς τὴ ζωή. Ἐκεῖ  θὰ τὰ ζητήσετε καὶ σεῖς, ἐκεῖ τὰ ζητοῦμε ὅλοι μας, ἰσόβιοι ἐκείνου μαθητές, καὶ μεῖς ποὺ ἔχουμε ἔργο τὴ μελέτη του. Καὶ ὅσοι οὔτε τὸ ὄνομά του γνώρισαν ποτὲ καὶ ποτὲ δὲν ἔμαθαν, ὅτι τοὺς πολυτιμότερους θησαυροὺς τοῦ πολιτισμοῦ μας, τὸ λόγο καὶ τὸν ἔρωτα καὶ τὴν ἐλευθερία, ἐκείνου χάρισε τὸ πνεῦμα πρὸς τοὺς ἀνθρώπους καὶ ἀκόμα χαρίζει…
Γιατὶ μὴν τὸ λησμονεῖτε. Ἡ δίκη καὶ ὁ θάνατος τοῦ Σωκράτη δὲν εἶναι ἁπλὸ ἱστορικὸ ἐπεισόδιο τῆς ἀθηναϊκῆς κοινωνίας τοῦ 399 πΧ. Εἶναι ὑπόθεση παγκόσμια, ὑπόθεση καθολική τοῦ ἀνθρώπου, εἰκόνα καὶ σύμβολο τῆς ἀνθρώπινης μοίρας. Ἔτσι τὴν ἀντιλήφθηκε καὶ τὴν ἀποκάλυψε ὁ Πλάτων. Καὶ ἡ δίκη τοῦ Σωκράτη ἐπαναλαμβάνεται ὡς συμβολικὴ λειτουργία τοῦ νοῦ, κάθε φορὰ ποὺ ὁ ἄνθρωπος θὰ βρεθεῖ μπροστὰ σὲ μεγάλες ἀποφάσεις, ὅσες ρυθμίζουν τὴν τιμὴ καὶ τὴν καθαρότητα τῆς ψυχῆς του. Ὁ καθένας μας θὰ καθίσει καὶ μιὰ καὶ πολλὲς φορές, δικαστὴς ὑπεύθυνος γιὰ νὰ κρίνει ἄν ὁ Σωκράτης ποὺ ζεῖ, ποὺ πρέπει νὰ ζεῖ μέσα μας, μπορεῖ νὰ συνεχίσει τὸ ἔργο τῆς ἔρευνας καὶ τοῦ ἐλέγχου. Μὴν ἀκολουθήσετε τοὺς Ἀθηναίους δικαστές, μὴ θελήσετε νὰ τὸν καταδικάσετε μέσα σας σὲ σιωπὴ καὶ θάνατο. Ἄγρυπνα καὶ ἀκοίμητα δυνατὰ καὶ ἐπιβλητικά, ἀφῆστε ν’ ἀντηχεῖ στῆς ψυχῆς σας τὰ βάθη, στὴ σκέψη καὶ στὴν ἀγάπη σας, στὸν πόνο καὶ στὴ δράση σας, ἡ ἀπολλώνια προσταγή… Μουσικὴν ποίει καὶ ἐργάζου».
(ἀπόσπασμα ἀπό ὁμιλία στὶς ἀποφοίτους τοῦ ἀμερικανικοῦ κολλεγίου ἀπονομὴ πτυχίων  1932)
Ἰωάννης Συκουτρῆς


1 σχόλιο:

  1. Ο Συκουτρής ήταν ένας σημαντικός κλασσικός φιλόλογος, δημιουργικός πνευματικός άνθρωπος που τον κτύπησε κι αυτόν η "ασθένεια" της αυτοκτονίας. Αυτά που άφησε,δείχνουν το μέγεθός του.

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Παρακαλῶ γράφετε μὲ ἑλληνικοὺς χαρακτῆρες